در حدود یک چهارم بارداری های کشور ناخواسته است

ایران شانزدهمین کشور پرجمعیت جهان است و جمعیتش تا سال ۱۴۰۰ به حدود ۹۲ میلیون نفر می‌رسد. این رقم را وزارت بهداشت بر اساس پیش‌بینی بلندمدت انجام شده، اعلام کرده است. کمبود منابع مالی، مسکن، انواع و اقسام سرانه‌ها، اشتغال و … را که کنار این افزایش جمعیت بگذاریم متوجه می‌شویم دهه آینده را به درستی دهه بحران جمعیت در ایران نامیده‌اند. به این اعداد و ارقام اضافه کنید رقم بالای شیوع ۲۵ درصد بارداری ناخواسته در کشور را که نتیجه آن تولد سالانه ۳۰۰ هزار کودک بی‌دعوت است. خب کسی نمی‌خواهد برای جلوگیری از این بحران کاری بکند؟ برای یافتن پاسخ این پرسش گفتگویی را با دکتر اسلامی رئیس اداره تنظیم خانواده وزارت بهداشت در حالی که به شدت درگیر امور مربوط به سمینار روز جهانی جمعیت بود، انجام دادیم که حاصل آن پیش روی شماست.
 ‌ آقای دکتر، آخرین برآوردها حاکی از آن است که ما در کشوری با ۶۹ میلیون نفر جمعیت زندگی می‌کنیم، ارزیابی شما از جمعیت کشور با توجه به منابع موجود چیست؟
 ‌‌ البته سرشماری امسال میزان دقیق جمعیت کشور را مشخص می‌کند اما به نظر می‌رسد ۶۹ میلیون، رقمی نزدیک به واقعیت باشد. بحث جمعیت هم همواره با توجه به منابع بررسی می‌شود و تمام عوامل توسعه در این میان نقش دارند. وسعت کشور، صنایع آن، امکان اشتغال، تحصیل، منابع مالی همه‌وهمه باید با میزان جمعیت متناسب باشند. اگر جمعیت متناسب با این امکانات باشد خب مشکلی وجود نخواهد داشت اما از آنجا که آمارهای رسمی، ۱۰ درصد بیکاری در کشور را نشان می‌دهند، به نظر نمی‌رسد وضعیت مناسبی داشته باشیم.
 
 برخی معتقدند نرخ رشد جمعیت در ایران که ۱/۲ درصد است با متوسط رشد جمعیت جهان که ۱/۳ درصد است همخوانی دارد و برنامه‌های تنظیم خانواده در کشور ما کاملا موفق بوده است، اما با توجه به اینکه ایران کشوری جوان است و در حال حاضر میانگین جمعیت حدود ۲۴ سال است، به نظر می‌رسد در سال‌های آتی با زادوولد بسیاری روبه‌رو باشیم، نظر شما در این ارتباط چیست؟
 این مسئله کاملا درست است. اوایل انقلاب نرخ رشد جمعیت ۳/۸ درصد بود و متوسط زایمان زنان ۶ بچه بود. اما حالا این رقم به ۱/۲ درصد کاهش یافته و هر زن به طور متوسط در طول دوران باروری صاحب دو بچه می‌شود. اما مشکل دقیقا همان است که به آن اشاره کردید. جمعیت در سن ازدواج ما بسیار زیاد است و در سال‌های آینده تعداد زیادی از زوجین صاحب فرزند می‌شوند که البته این حق طبیعی آنان است و نمی‌توان آنها را از این حق محروم کرد.
 
 ظاهرا چاره‌کار باز هم در تنظیم خانواده است. اما این تنظیم خانواده در کشور ما چه معنایی دارد؟منظور این است که جمعیت کشور از حد معینی تجاوز نکند یا برای تعداد بچه‌های هر زوج محدودیت ایجاد شود و مثل چین قوانینی در این زمینه وضع شود؟
 مفهوم این واژه در سطح جهان در طی سال‌های گذشته، تغییرات اساسی داشته است. اوایل از <کنترل رشد جمعیت> استفاده می‌شد. بعد بحث تنظیم خانواده پیش آمد. اما از سال ۱۹۹۴ برنامه <بهداشت باروری> در نظر گرفته شد که تنظیم خانواده جزئی از بهداشت باروری به حساب می‌آید و سیاست کشورها هم در این رابطه متفاوت است. مطابق سند بین‌المللی کنفرانس ۱۹۹۴، جمعیت توسعه که ایران هم از امضا‌کنندگان این سند است، همه خانواده‌ها حق دارند آگاهانه و آزادانه تصمیم بگیرند چند فرزند و با چه فاصله زمانی داشته باشند، اولین بچه‌شان کی به دنیا بیاید و آخرینشان چه زمانی متولد شود، از روش‌های پیشگیری استفاده کنند یا نه و از چه روشی بهره ببرند. البته در این سند ذکر شده که لازمه تصمیم‌گیری آگاهی خانواده‌هاست و دولت‌ها باید در این زمینه به مردم آگاهی لازم را ارائه کنند.
 
 پس مطابق این تعریف ما هیچ‌گاه در کشور با قوانین محدود کننده در زمینه تعداد بچه روبه‌رو نخواهیم بود.
 نه ما قوانینی مثل چین را که بچه دوم اصلا بیمه نیست و از تحصیل رایگان بی‌بهره است، نداریم. قانون کشور ما این است که برای فرزند چهارم مرخصی زایمان وجود ندارد و هزینه بیمه بیشتر از ۳ بچه اول است اما این تفاوت‌ها به قدری نیست که کسی اگر واقعا تمایلی به داشتن فرزند چهارم داشت، با توجه به این محدودیت‌ها از آن چشم‌پوشی کند. توجه داشته باشید که مفاد سند کنفرانس ۹۴ کاملا با اسلام منطبق است و محور آن سلامت، آسایش و خوشبختی خانواده را ملاک می‌گیرد. یعنی زوجین می‌توانند هر تعداد بچه که خوشبختی‌شان را تامین می‌کند، داشته باشند اما باید آگاهی کافی داشته باشند و از حاملگی‌های پرخطر بپرهیزند. با این تعریف ما ناگزیریم به افراد نازا هم کمک کنیم تا حداقل یک بچه را داشته باشند.
 
 خب مطابق این تعریف اسلامی تنظیم خانواده، شما عملا چه وظیفه‌ای بر عهده دارید؟
 ما باید به مردم آگاهی دهیم و کمک کنیم تا زنان حاملگی پرخطر نداشته باشند یعنی در سن کمتر از ۱۸ سالگی و بیش از ۳۵ سالگی باردار نشوند، فاصله دو بارداریشان کمتر از ۳ سال نباشد و در ضمن بیش از ۳ بار باردار نشوند چون تمام این موارد سلامت مادر و کودک را به خطر می‌اندازد. وظیفه دیگر ما هم این است که کمک کنیم، زوجین بارداری ناخواسته نداشته باشند.
 
 دکتر به نکته خوبی اشاره کردید. ۲۵ درصد حاملگی ناخواسته در کشور رقم بسیار بالایی است و به نظر نمی‌رسد با استانداردهای جهانی همخوانی داشته باشد.
 این آمار بالاست که اصلا مطلوب نیست، اولویت ما هم کاهش این عدد است کما اینکه جدیدترین بررسی‌ها نشان می‌دهد حاملگی ناخواسته تا ۱۹ درصد کاهش یافته که این هم عدد بالایی است و باید به صفر نزدیک شود. اما توجه کنید که آمارها با کشورهای توسعه یافته قابل مقایسه نیست چون در آن کشورها ابزار سقط جنین وجود دارد و هر چند غیرقانونی است اما به کرات از این شیوه استفاده می‌شود.
 
 آقای دکتر پوشش روش‌های تنظیم خانواده در ایران چند درصد است؟
 از نظر ما هر خانم ۱۰ تا ۴۹ ساله‌ای که شوهر دارد واجد شرایط برای برنامه‌های تنظیم خانواده است و از مجموع واجدین شرایط ۶۰ درصد تحت پوشش روش‌های تنظیم خانواده هستند و از روش‌های مطمئن پیشگیری از بارداری استفاده می‌کنند. حد مطلوب برای ما پوشش حدود ۶۵ تا ۶۶ درصد واجدین شرایط است چون به هر حال در هر دوره‌ای عده‌ای مایل به بچه‌دار شدن هستند و آگاهانه از هیچ روش پیشگیری استفاده نمی‌کنند. بد نیست بدانید ما از این نظر از تمام کشورهای منطقه برتریم. در کشورهایی مانند هند و بنگلادش بالاترین میزان پوشش ۴۰ درصد است.
 
 خب با این حساب چرا میزان شیوع بارداری‌‌های ناخواسته این قدر بالاست؟
 در بیش از نیمی از موارد بارداری ناخواسته از روش‌های مدرن پیشگیری استفاده نمی‌کنند و از روش‌ طبیعی استفاده می‌کنند که درصد خطای بالایی دارد. بقیه هم از روش مدرن استفاده می‌کنند و در اثر خطای روش یا خطای استفاده از آن روش با مشکل مواجه می‌شوند. بیشترین تعداد کسانی که خطای استفاده از روش دارند، خانم‌هایی هستند که قرص می‌خورند اما مصرفشان اشتباه است. بررسی‌های سال ۷۹ نشان می‌دهد ۴۹ درصد خانم‌هایی که قرص می‌خوردند، آن را اشتباه مصرف می‌کردند که البته در سال ۸۴ این رقم به ۲۵ درصد کاهش یافته است.
 
 موافقید که این رقم بالای خطا نشان می‌دهد مشاوره‌هایی که در مراکز بهداشت و تنظیم خانواده به این خانم‌ها ارائه می‌شود، از کیفیت مناسب برخوردار نیست؟
 بله. بیش از ۷۵ درصد خدمات تنظیم خانواده در بخش دولتی ارائه می‌شود و ما می‌خواهیم کیفیت خدمات را ارتقا دهیم. ارتقای سیستم مشاوره و برگزاری دوره‌های آموزشی برای بهورزان و کارکنان این بخش از برنامه‌های آینده ماست.ضمن اینکه برای اطلاع‌رسانی عمومی تلفن گویای ۱۴۹ در ۲۷۵ شهر کشور فعال است و در ۲۴ ساعت شبانه روز اطلاعات بهداشت باروری را به مردم ارائه می‌دهد. اضافه کردن روش‌های جدید پیشگیری از بارداری هم از برنامه‌های دیگر در دست اجراست.
 
 ممکن است در مورد این روش‌های جدید توضیح دهید.
 بررسی‌ها نشان می‌دهد اگر یک روش پیشگیری جدید را اضافه کنیم، افراد تحت پوشش ۴ تا ۵ درصد افزایش می‌یابند. ما به تازگی روش تزریقی یک‌ماهه به نام <سیکلوفن> را به سیستم اضافه کردیم که فعلا در زاهدن، کرمان، یزد و ارومیه توزیع می‌شود و پس از تولید داخلی این دارو در یکی دو ماه آینده در سطح کشور متقاضیان می‌توانند از این روش استفاده کنند. این روش کاملا مانند قرص‌های پیشگیری است و با توجه به مقبولیت قرص بین یک میلیون و ۱۰۰ هزار خانمی که از این روش استفاده می‌کنند، انتظار می‌رود روش تزریق یک ماهه هم به نسبت مورد توجه باشد. البته با این روش خطاهای استفاده از قرص هم کاهش می‌یابد چون بسیاری از خانم‌ها فراموش می‌کنند قرص را مرتب مصرف کنند.
 روش دیگر پیشگیری اورژانس است که از ۵ سال پیش اضافه شد و خانمی که احساس خطر کند می‌تواند قرص‌های ای.‌دی و اچ.‌دی را مصرف کند اما این قر‌ص‌ها عوارضی مانند تهوع به همراه دارد. امسال قرص جدیدی را جایگزین این قرص‌ها کرده‌ایم که این عوارض را ندارند و اطمینانشان هم بیشتر است. قرص <لونور جسترول> را یک تولیدکننده داخلی تولید می‌کند و در یکی دو ماه آینده به تولید انبوه می‌رسد و وارد بازار می‌شود.
 آقای دکتر برای تنظیم خانواده در ایران چه اعتباری تخصیص می‌یابد؟
 از سال ۸۰ تا ۸۴ اعتباری که سازمان مدیریت به این کار اختصاص داده سالانه ۱۰۰ میلیارد ریال بوده اما بالاترین رقم پرداختی ۹۸ میلیارد ریال است. امسال ۱۴۰ میلیارد ریال به ما اعتبار دادند که تا کنون یک پنجم این مبلغ را پرداخت کرده‌اند. البته این مبلغ همه نیازهای ما را پوشش نمی‌دهد و درخواست ما ۱۹۵ میلیارد ریال است.
 
 با این اعتبار سرانه افراد تحت پوشش تنظیم خانواده چقدر می‌شود؟
 حدودا سالی ۵ هزار تومان. البته برای بعضی روش‌ها این رقم مناسبی است مثلا هزینه سالانه قرص هزار و ۳۰۰ تومان است اما تعرفه بستن لوله در بیمارستان‌های دولتی ۱۰۰ هزار تومان است که امسال و با افزایش اعتبار ما فقط می‌توانیم ۶۰ هزار تومان آن را بپردازیم، تا سال قبل که برای این مورد ۳۲ هزار تومان به بیمارستان‌ها می‌دادیم و همیشه در این مورد با بیمارستان‌ها درگیری داشتیم.
 
 صندوق جمعیت سازمان ملل کمکی به شما نمی‌کند؟
 چرا. برنامه اصلی این صندوق بهداشت باروری است که محورهای آن مادری ایمن و تنظیم خانواده است. در این راستا هم علاوه بر تبادل تجربیات با کشورها، در زمینه مالی هم کمک می‌کنند. البته کمک مالی آنها برای ۵ سال مبلغی معادل ۳۰۰ هزار دلار است که در مقایسه با منافع داخلی ما ناچیز است و یکی از دلایل موفقیت ما این است که اصلا به این کمک‌ها وابسته نیستیم. اما انتقال تجربیات به سایر کشورها و معرفی برنامه‌های ایران در زمینه تنظیم خانواده برای ما ارزشمند است چون سایر کشورها با این اعداد و ارقام ما بیگانه هستند اما به واسطه تبادل اطلاعات با این صندوق، از فعالیت‌های ارزشمند ایران در این زمینه مطلع می‌شوند.
 
 آقای دکتر به عنوان آخرین سوال می‌خواستم بدانم وزارت بهداشت در زمینه امکان تعیین جنسیت نوزاد برنامه‌ای ندارد؟ بسیاری از حاملگی‌های متعدد به این دلیل است که زوجین مایل به داشتن پسر یا دختر هستند.
 این مسئله درست است اما ما هیچ برنامه‌ای در این زمینه نداریم. چون شدت این مسئله در مقایسه با سال‌های قبل کمتر شده، از آن گذشته ما اولویت‌های دیگری داریم و هیچ روش قطعی در این زمینه وجود ندارد.