عطسه : مکانیسم دفاعی یا نشانه صبر!

عطسه یکنوع مکانیزم دفاعی می‌باشد که جهت دفع مواد محرک محیط داخل بینی انجام می‌شود، این مواد محرک ممکن است داخلی یا خارجی باشند.وجود یک شی خارجی و خصوصا نرم و سبک ، سریعا موجب ایجاد عطسه می‌گردد تا مواد خارجی ، از بینی خارج شود. داخل حفرات بینی بوسیله بافت پوششی دربرگرفته شده که شامل مژه ، سلولهای بویایی و سلولهای محافظ می‌باشند. اما قبل اینکه شی خارجی بتواند مژه‌ها را به حرکت وادار کند، این شی به غشای مخاطی روی لایه پوششی برخورد می‌کند و همین باعث تحریک سلولهای عصبی واقع در بافت پوششی می‌شوند.رفلکس عطسه بسیار شبیه رفکلس سرفه است به استثنای اینکه به جای مجاری تنفسی تحتانی مربوط به مجاری بینی است.محرک ایجاد کننده رفلکس عطسه،تحریک مجاری بینی است و پیامهای ایجاد شده از طریق عصب پنجم به ساقه مغز می‌روند که در آنجا رفلکس عطسه تحریک می‌شود.با تحریک ساقه مغز ،پیامی به همه عضلاتی فرستاده می شود که عمل هماهنگ آنها با یکدیگر باعث عطسه کردن می‌شود.
این عضلات شامل عضلات شکمی، عضلات قفسه سینه، دیافراگم، عضلات کنترل‌کننده طناب‌های صوتی، عضلات پشت گلو و عضلات پلک می‌شوند.
هنگامی که عطسه می‌کنید، غیر ممکن است بتوانید چشم های‌تان را باز نگهدارید. زمانی که عطسه روی می‌دهد قفسه سینه شدیدا منقبض می‌شود. در همان زمان طنابهای صوتی بسته می‌شود بطوری که تا قبل از باز شدن طنابهای صوتی ، هوا با فشار زیادی در پشت آن جمع می‌شود این حالت انفجاری هوا مقدار زیادی از ترشحات و مواد دیگری مانند میکروبهایی را که در بینی جمع شده‌اند را پاک می‌کند.
مرکز عطسه در مغز باعث می‌شود که همه این عضلات با چنان رویه درستی عمل کنند تا ذره تحریک‌کننده از بینی شما با سرعتی تا ۱۰۰ کیلومتر در ساعت خارج شود.
۲۵ درصد مردم جهان هنگام نگاه به خورشید یا روشنایی زیاد ، عطسه می‌کنند که این عکس‌العمل را عکس‌العمل عطسه آور نسبت به نور گویند
به علت فشار بالای عطسه در پرتاب کردن ذرات از بینی، جلوگیری از آن در برخی موارد به پارگی برخی عروق در سر یا گردن می‌انجامد و اگر شدت عطسه خیلی بالا باشد ممکن است یک دنده انسان را بشکند.
عطسه و تعداد آنچنانچه تعداد عطسه در حد متعادل باشد، نیازی به پیشگیری از آن نیست و باید بدن را در کاربرد دستگاه دفاعی خود آزاد گذاشت . اما در صورتی که تعداد بالای عطسه باعث آزار فرد گردد باید با داروهای ضد حساسیت آن را درمان کرد چرا که یکی از علایم حاصل از آلرژی ، عطسه می‌باشد

آیا در هنگام عطسه کردن باید صبرکرد؟
آیا درست است که اگر یک عطسه کردیم باید صبر کنیم و اگر دو عطسه کردیم صبر دیگر جایز نیست؟
یکی از خرافاتی که بین مردم شایع است صبر نمودن و توقف از حرکت در هنگام عطسه است.از لحاظ تاریخی به نظر می رسه که این خرافه از شمال هند نشات گرفته می شه. مردم شمال هند بر این باور هستن که عطسه نشونه ی وجود نیرو های اهریمنی در اطرافه. پس وقتی عطسه انجام می شه انسان ها باید صبر پیشه کنن تا نیروهای اهریمنی در فعالیت اونها دخالت نکنن. این باور در جاهای دیگه هم دیده می شه،ولی امروز در شمال هند از همه جا بیشتره. جالبه که بدونین اگر شخصی دو بار عطسه کنه دیگه نیاز به صبر کردن نیست!
این دقیقا همان چیزیست که توی ایران بین بعضی ها دیده می شود.
روایات بسیاری در مورد عطسه نیز وجود دارد مانند موارد زیر.
امام الرضا علیه‏السلام:
بدان که علّت عطسه آن است که خداوند ، چون بنده‏اى را نعمتى دهد و او سپاسگزارى بر آن را از یاد ببَرَد ، خداوند ، بادى بر او چیره مى‏سازد که در تن وى مى‏چرخد و سرانجام ، از سوراخ‏هاى بینى او بیرون مى‏آید و شخص ، خداوند را بر آن عطسه ، سپاس گوید و خدا ، این سپاس گفتن را سپاس آن نعمت قرار مى‏دهد . همچنین ، هیچ کس عطسه نمى‏کند ، مگر این که غذایش گوارا مى‏شود/بحار الأنوار ، جلد ۷۶ ، صفحه ۵۵ ، ح۱۳
امیرالمؤ منین علیه السلام در حدیث مرفوعى فرمود:
هرکس چون عطسه کند دنبال آن بگوید: ((الحمد لله رب العالمین على کل حال )) درد گوش و دندان نبیند/اصول کافى جلد ۴ صفحه ۴۷۵
امام صادق علیه‏السلام:
هر عطسه‏اى براى بدن ، سودمند است ، تا زمانى که شمارِ آنها از سه افزون نشده است ؛ امّا چون از سه افزون شود ، درد و بیمارى است/الکافی ، جلد ۲ ، صفحه ۶۵۶
در روایات متعددی از پیامبر (ص) و امامان معصوم (ع) آمده که عطسه نشانه راحتی و عافیت بدن است، وقتی که عطسه بر شما عارض شد بگویید «الحمدلله » یعنی خدا را شکر که بدنم سالم است و دستگاه های فیزیکی بدن سالم و فعال است . در روایتی امام صادق (ع) فرمود: «التناوب من الشیطان ، والعطاس من الله عزوجل » (۱) دهن دره از شیطان است، ولی عطسه از ناحیه خداوند متعال می باشد . اشاره به این که دهن دره دلیل سستی و خواب آلودگی و آماده نبودن بدن برای فعالیت است، ولی عطسه نوید لطف و رحمت خدا است، و انسان را به کار و فعالیت تشویق می کند .
پیامبر اکرم (ص) می فرماید:هنگامی که یکی از شما عطسه زد «الحمدلله رب العالمین» بگوید و دیگران یعنی شنوندگان در جواب او «یرحمک الله» بگویند
.خداوند متعال حضرت آدم را از گل سرشت و سپس جان داد(روح دمید) .جان از طرف پا وارد بدن آدم می شد وقتی که جان به دهان آدم رسید همان موقع حضرت آدم عطسه کرد و خداوند متعال در دهان آدم کلمه الحمدلله را گذاشت و آدم الحمدلله گفت.

حضرت ابن مسعود(رض) از رسول اکرم(ص) روایت کرده است که ایشان فرمودند:
«اذا عطس أحدکم فلیقل: الحمدلله رب العالمین و یقال له: یرحمک الله و لیقل یغفرالله لکم».هنگامی که یکی از شما عطسه زد «الحمدلله رب العالمین» بگوید و دیگران یعنی شنوندگان در جواب او «یرحمک الله» بگویند و عطسه‌زننده در پاسخ او «یغفرالله لکم» بگوید. اما راجع به اینکه خیلی از مردم عادت دارند بعد از «الحمدلله رب العالمین»، سوره فاتحه را کامل می‌خوانند این کار آنها بی‌اساس بوده و در شریعت برای آن اصل و دلیلی وجود ندارد و بسیاری از مردم از حد تجاوز کرده‌اند و قبل یا بعد از «الحمدلله»، «اشهدان لااله‌اله‌الله» می‌گویند در حالی که این کار آنان بدعت و حرام است.
هنگامی که کافری عطسه زد و «الحمدلله» گفت باید در جوابش «یهدیکم الله و یصلح بالکم» گفته شود. از حضرت ابوموسی اشعری(رض)روایت شده است که یهود نزد رسول اکرم(ص)در جواب عطسه می‌زدند و امید داشتند که رسول اکرم(ص)در جواب عطسه آنها «یرحکم الله» بگوید ولی رسول خدا «یهدیکم الله و یصلح بالکم» می‌گفت و جایز نیست که در حق آنها دعای خیر شود. طبق فرموده خداوند متعال که می‌فرمایند:
«برای پیامبر(ص)وآن کسانی که ایمان آورده‌اند مناسب نیست که برای مشرکین و خویشاوندان مشرک خود را از خداوند طلب آمرزش کنند بعد از آنکه آنان اهل دوزخ شناخته شدند».(توبه / ۱۱۳)
هر گاه دوستی عطسه کند می گوئیم “عافیت باشد”. آلمانیها می گویند “سلامت باشید”. ایتالیائیها می گویند “شادی”. در کشورهای خاور دور و نزدیک ، مردم دو دستشان را به هم می زنند و سرشان را رو به عطسه کننده، تعظیم کنان، پایین می اورند .

یک توضیح که در این خصوص داده شده است با خرافات ارتباط پیدا می کند. می گویند این رسمها وقتی پیدا شد که انسان اولیه گمان میکرد که روح یا جان هر کس به شکل هوا یادر تنفس او است و در درون کاسه سرجا دارد .

به همین علت ، عطسه ممکن است این روح را برای مدتی کوتاه یا برای همیشه از کاسه سر بیرون کند، مگر آنکه خداوند مانع شود. عبارت “عافیت باشد” ، در اصل ، توعی توسل به خداوند بوده است که جلوی بیرون رانده شدن روح را بگیرد . عده ای از مردم در برابر عطسه کننده سرفرود می آورند و با این کار می خواستند بگویند که “امیدوارم روحت از بدنت نگریزد.”

ولی برخی از کارشناسان براین باورند که گفتن عبارت “عافیت باشد” نشانه خرافات نیست. آنها می گویند این رسم از زمانی آغاز شد که بیماری طاعون سراسر آتن را فرا گرفته بود. عطسه ، معمولا” نخستین نشانه ابتلای شخص به طاعون بود.

رومیها این رسم را باخودشان به بریتانیا بردند. وقتی مردم بریتانیا به طاعون مبتلا شدند ، عبارت “عافیت باشد” را درست با همان منظوری که آتنی ها به کار برده بودند به زبان می آورند یعنی از خداوند می خواستند شخصی را که امکان مردن داشت از مرگ نجات دهد.
البته در کنار عطسه ، خرافات بسیاری پدید آمده است از جمله عده ای می گویند ممکن است حوادثی برای عطسه کننده رخ دهد، پس او باید کمی درنگ کند. بروز عطسه نیز در بروز یا عدم بروز حادثه مهم تلقی می شود
مردم مختلف در حدود عطسه ، عقاید مختلفی دارند. برخی ، به محض عطسه فال حافظ یا استخاره قرآن را انجام می‌دهند. برخیها لفظا می‌گویند صبر آمد و کار خود را متوقف می‌کنند و اگر موقع بیرون رفتن باشد، حتی ممکن است به خانه برگردند. یا کفشهای خود را نگه به لنگه بپوشند، یا در کفشهای خود نمک بریزند.ممکن است شنیده باشید فردی در هنگام عبور از خیابان عطسه کرد و همین موجب تصادف او گردید، یا اینکه آیا برایتان اتفاق افتاده وقتی دستتان چایی است عطسه کرده و چایی رویتان و موجب سوختن شما شود. اینها و هزاران مورد دیگر ، از جمله مواردی هستند که اکثر مردم به عطسه و نتایج آن ، به دید منفی نگاه کنند و عطسه بیشتر از آنکه آرامش دهنده و به عنوان یک سیستم دفاعی بدن باشد بلای جان بشر می‌شود.
یک نکته جالب ،تحقیقی است که در مورد ارتباط شخصیت ادمها و عطسه انجام شده است. بر اساس مطالعات انجام شده از سوی یک دانشمند آمریکایی، نحوه عطسه کردن می تواند نکته های زیادی در رابطه با شخصیت افراد بازگو کند.
این آزمایش شامل مطالعه روی صداهای مختلفی است که مردم به هنگام عطسه کردن از خود تولید می کنند. دکتر پاتی وود که این پژوهش را انجام داده می گوید ۴ نوع عطسه کردن مختلف وجود دارد که مطابق با شخصیت افراد است.
طبق این بررسی ها افرادی که با صدای بلند عطسه می کنند، تمایل دارند که رهبران و رؤسایی با نفوذ و خوب باشند، آنهایی که ملایم تر عطسه می کنند، عموماً شخصیت آرام تر، وفادار و وابسته تری دارند، کسانی که هنگام عطسه کردن جلوی دهان خود را می گیرند بسیار موقر و متعادل هستند و بالاخره آخرین نوع عطسه که در این پژوهش آمده، مربوط به افرادی است که سریع عطسه می کنند که این افراد اغلب شخصیت تند و تیزی دارند.
وحال سوال مهم انکه ایاارتباطی بین عطسه وصبر کردن از نظر متافیزیک وجود دارد؟ایا تعداد عطسه ها در این ارتباط تاثیر گذار است؟ایا عطسه کردن دلیل وجود نیروهای اهریمنی در اطراف ماست؟چه الزامی برای گفتن ذکر پس از عطسه وجود دارد؟