آخرین مطالب
گرانترین کالاها و محصولات فروش اینترنتی در ایراندرج حدیث پیامبر در مورد زنان بر روی فاکتور فست فود!۱۰ بازیکن برتر بازی FIFA 21تبلیغ حرمت سقط جنین توسط یک مسیحی در پشت ماشین!مجموعه ۳۰ جمله عاشقانه، انگیزشی، فلسفی و مفهومیدرباره شهدای عراقی که برای ایران جنگیدند!

کبوترخانه ها جاذبه فراموش شده اصفهان

کبوترخانه ها جاذبه فراموش شده اصفهان

در ایران رسم است که عمارت بلند چشمه در صحرا می سازند و آن خاصه برای کبوتران است، موسوم به برج کبوتر. از نظرتاریخ علم و معماری نیز این بناها قابل مطالعه و تأمل هستند.

«به باور من، ایران کشوری است که بهترین کبوترخانه های جهان در آنجا ساخته می شود … این کبوترخانه های عظیم، شش بار بزرگ تر از بزرگ ترین پرورشگاه های پرندگان ماست. در پیرامون اصفهان بیش از ۳ هزار کبوترخانه شمرده اند. برخی از این برجها گاه تا ۱۴ هزار کبوتر در خود جای داده اند.» این گفته ژان شاردن سیاح فرانسوی است که در زمان صفویه به اصفهان سفر کرده بود. با گذشت ۴۰۰ سال، تعداد کبوترخانه های اصفهان از ۳ هزار به حدود ۳۰۰ باب کاهش یافته و از این تعداد تا سال گذشته۶۵ کبوتر خانه در فهرست آثار ملی میراث فرهنگی و گردشگری ثبت شده است. می توان گفت آنچه امروزه از عظمت و وفور کبوترخانه باقی مانده، بیشتر بقایای مخروبه و نیمه مخروبه است که در دشت های اطراف منطقه اصفهان خودنمایی می کند.

کبوترخانه های منطقه اصفهان را به واسطه تعداد، معماری و کاربرد نمی توان با هیچ جای ایران مقایسه کرد. برخی محققان کبوترخانه ها را شاهکار معماری دوره صفویه می دانند و معتقدند نخستین نمونه کبوترخانه ها در زمان شاه عباس به وجود آمد. الیزابت بیزلی جها نگرد انگلیسی می گوید: احتمال دارد پیشنهاد ساخت این برج ها به وسیله معماران ارمنی جلفای آذربایجان به شاه عباس داده شده باشد. گرچه ابن بطوطه هم در سفرنامه اش که قدیمی ترین منبع موجود در این باره است، سخن از کبوترخانه های اصفهان به میان آورده، اما به نظر می رسد رونق کبوترخانه ها و شکوفایی معماری آنها از دوره صفویه، مقارن رونق گرفتن کشاورزی و سایر هنرها در اصفهان آغاز شده باشد.در حال حاضر، بیشترین نام و نشانی از کبوترخانه های اصفهان را باید در نوشته های جهانگردان و سفرنامه نویسانی که زمان صفویه به اصفهان سفر کرده اند، سراغ گرفت.

در مقابل، به نظر می رسد روند تخریب برج های کبوتر و سهل انگاری در نگهداری آنها نیز همانند سایر بناها از زمان قاجار در اصفهان آغاز شده است. یکی از خارجیانی که در این عصر اصفهان را دیده از اهمال و سهل انگاری در نگهداری این برجها اظهار تأسف کرده و به اهمیتی که فضولات این کبوتران برای مزارع داشته اند اشاره می کند. هم اکنون در منطقه شرق اصفهان بیشترین تعداد برج های کبوتر دیده می شود و آن هم به علت وجود دشت های گسترده و کشت غلات در این منطقه بوده است. پس از آن، در منطقه باغ کومه در غرب اصفهان شاهد بیشترین برج های کبوتر هستیم که از نوع چند قلویند. عباس بهشتیان و باقر آیت الله زاده شیرازی در نشریه اداره کل جهانگردی استان اصفهان به ۵۰ برج کبوتر در منطقه گورت (شرق اصفهان) اشاره می کنند. آنها همچنین به دهکده چهار برج در ۳۰ کیلومتری جنوب اصفهان اشاره کرده اند که یکی از برج های کبوتران، متعلق به سرهنگ زاهدی نزدیک به ۱۰ هزار کبوتر داشته است.

برج کبوتر چیست؟

در ایران رسم است که عمارت بلند چشمه در صحرا می سازند و آن خاصه برای کبوتران است، موسوم به برج کبوتر. از نظرتاریخ علم و معماری نیز این بناها قابل مطالعه و تأمل هستند. در این بناها که زیبایی و کارآمدی آنها چنان به هم آمیخته است که جدایی ناپذیر به نظر می آیند،ازعلومی همچون فیزیک، ریاضیات،جانورشناسی، روان شناسی جانوری و آب و هواشناسی و غیره استفاده شده است. این کبوتر خانه ها به خاطر تنوع بسیار در شکل و اندازه و تکرار موزون آنها و هماهنگی شان با طبیعت و زیبایی های اطراف و به ویژه بافت و فضا های اعجاب آور و هماهنگ درونی می تواند یکی از جاذبه های نادیده انگاشته جهانگردی در اصفهان به شمار آید.

جمع آوری فضولات کبوتران به عنوان کود، دور کردن کبوتران از مزارع برای جلوگیری از آسیب رساندن به مزارع و شکار و استفاده کردن از گوشت آنها از اهداف ساخت این نوع بناها در گذشته بوده است.

قسمت عمده این فضولات در حاصلخیزی زمین های زراعتی و مقدار کمی هم در دباغی به مصرف می رسیده است. این موارد در زندگی اقتصادی زارعان محلی نقش مؤثری داشته است و به همین علت کبوتران نزد آنها کم و بیش مقدس بوده اند.

ساخت کبوتر خانه را می توان به نوعی شاهکاری هنری دانست .کبوتر خانه ها را در مناطقی بنیان می نهادند که از اقلیمی کویری بهره مند بود. ومصالح و روش ساخت آنها نیز متأثر از شرایط محیطی بود. بافت معماری کبوترخانه ها که از گل رس و کاه و نمک تشکیل می شد در برابر سرما و گرما مقاوم بود و عایقی حرارتی و در عین حال صوتی محسوب می شد تا آرامش کبوتران اندرون کبوترخانه را تأمین کند.

غالب کبوتر خانه ها به واسطه بهره گیری از حد اکثر فضا به شکلی استوانه مانند ساخته می شدند تا لانه های بیشتری را در خود جای دهند . طراحی ورودی به اندازه ای بود تا کبوتران را به داخل پذیرا باشد و میهمانان ناخوانده را به اندرونی راهی نباشد و در عین حال بدنه کاهگلی مانع از زاد و ولد حشرات موذی چون ساس و کنه می شد. برای استحکام هر چه بیشتر، درون را با تیرچه های متقاطع مسلح و سطح بیرونی را ساروج اندود تا مانع از فرسایش محیطی شود. در بخش میان تهی بالای کبوتر خانه، نیز دریچه هایی برای تبادل حرارتی و آمد و شد جریان هوا به داخل کبوتر خانه تعبیه می شد که قرابتی بسیار با بادگیرهای استان های کویری ایران دارد. در میان کبوتر خانه نیز چاهی حفر می کردند تا در صورت نزدیک نبودن آبگیر، جوی و رودخانه به عنوان منبع تأمین آب شرب کبوترها استاده شود.

زراعت گسترده در دشت های وسیع منطقه اصفهان شاید دلیل مهم ایجاد کبوترخانه ها بود. از آنجا که کبوتر میل به آشیانه سازی در ارتفاع دارد، نبود عوامل طبیعی چون جنگل، کوه و صخره در اصفهان و نواحی مرکزی، ایجاد کبوترخانه هایی که تنها محل لانه گزینی کبوتر باشد را ایجاب می کرد. از سویی، این بهترین فرصت برای کشاورزان بود، که از محل فضولات کبوتران بهترین و مناسب ترین کود را برای محصولات خود فراهم کنند. کشاورزان فضله کبوتر را با خاکستر و خاک مخلوط کرده، برای کشت و زرع به کار می بردند. در گذشته ها کشاورزان فضله ها را به شکل قالبی مکعب آجری درآورده و هر قالب را یک تا دو قران می فروختند. ۴۰ سال قبل نیز هر کیلو کود کبوتر هفت ریال ارزش داشت و در اوایل قرن ۱۹ نیز هر ساله یک برج کبوترخانه نزدیک به ۱۰۰تومان درآمد داشت. صاحبان کبوتر خانه ها ? ماه یک بار برای جمع آوری فضولات داخل کبوتر خانه ها می شدند و کود حاصل را جمع آوری می کردند . در منابع آمده است که کود جمع آوری شده برمبنای آمار کبوتران موجود در کبوتر خانه که گاهی به بیش از ۷ هزار جفت بالغ می شد، نزدیک به ۷۰ هزار کیلوگرم در سال بود که عایدی ارزشمندی برای کشاورزان به شمار می رفت.

مروری بر نوشته های مستشرقان و جهانگردان در طی۳ قرن گذشته نشان می دهد که از حدود ۷۰۰ سال قبل، برج های کبوتر در اصفهان خرید و فروش می شده و حتی صاحبان آنها به علت درآمد قابل توجهی که از این برج ها عایدشان می شد، همه ساله مبلغی به عنوان مالیات به دولت های وقت پرداخت می کردند، با تغییرات زندگی انسان ها در ۱۰۰ سال گذشته، کم کم کبوترخانه ها نیز جایگاه پیشین خود را از دست دادند. مالکیت این برج ها که بیشتر موروثی و برخی متعلق به حاکم بود، با تغییرات ایجادشده در وضعیت کشت و کار بی معنی شد، زمانی برج ها خرید و فروش می شدند اما با ورود کودهای شیمیایی ارزان تر و سهل الوصول تر، دیگر جایی برای کبوترخانه ها و تحمل زحمت جمع آوری فضله و تهیه کود از آنها باقی نماند، گسترش شهرها باعث شد اطراف کبوترخانه ها مسکونی شود که این مسأله باعث فراری شدن کبوترها و عدم رغبت آنها به آشیانه سازی در برج ها شد. همچنین زمین های زراعی که مسکونی شدند، کبوترها نیز مهاجرت کردند یا طعمه شکارچیان شدند. در اواخر دوره قاجاریه، شکار بی رویه کبوتر یکی از تفریحات حاکم اصفهان بوده که این خود از عوامل کاهش تعداد کبوتر بود. به علاوه عدم رسیدگی به تعمیرات برج ها، نفوذ آب از صحراهای اطراف به پی برج ها و برف و باران و نداشتن شیب مناسب و ناودان های مربوط به بام برج آنها را ویران کرد.