لطفا تماشاچی نباشید

لطفا تماشاچی نباشید

دین و اندیشه > دین – همشهری دو – عیسی محمدی:
خـبـر حضور مأموران گشت نامحسوس ارشاد که قرار است حدود ۷هزار نفر باشند مثل یک بمب عمل کرد.

فرمانده پلیس تهران گفته بود که این افراد قرار است مزاحمت برای نوامیس، آلودگی صوتی، کشف حجاب در خودرو و انجام حرکات نمایشی در خیابان را با برداشتن شماره پلاک خودرو و ارسال از طریق سامانه پیامکی به مرکز پلیس امنیت اخلاقی گزارش کنند. بلافاصله پس از اعلام این خـبـر، موجی از حمله به این موضوع و به‌دنبال آن بحث امر‌به‌معروف و نهی‌از‌منکر شروع شد. ما در این صفحه، به خوب و بد طرح مأموران گشت نامحسوس ارشاد کاری نداریم و این موضوع در جای خود قابل بررسی و تحلیل است اما امر‌به‌معروف و نهی‌ازمنکر اتفاقی است که در همه فرهنگ‌‌ها و کشور‌‌ها دارد می‌افتد و امری کاملا مقبول و پذیرفته شده است. چه بسا که‌ گاه، کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته را به‌واسطه همین رفتارهایی که در آن‌ها نهادینه شده، مورد توجه و تقدیر قرار می‌دهیم. این در حالی است که از قرن‌‌ها پیش، اصل نظارت و حساسیت همگانی نسبت به همدیگر و حاکمیت، از طرف اسلام ارائه شده است. درباره اهمیت این اصل و تبعات غفلت از آن، پای صحبت‌های حجت‌الاسلام دکتر محمدحسین توانایی، استاد حوزه و دانشگاه نشسته‌ایم. حجت‌الاسلام دکتر توانایی، همچنین از مشاوران ستاد امر‌به‌معروف و نهی‌از‌منکر کشور نیز بوده و آثار و پژوهش‌های مختلفی را در سابقه‌اش دارد.

  • خیلی‌‌ها وقتی واژه امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر را می‌شنوند یاد مسئله حجاب می‌افتند، اینطور نیست؟

خب چون طرح‌هایی که در این زمینه خبرساز شده بیشتر معطوف به مسئله حجاب بوده این اتفاق افتاده است، درحالی‌که امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر واقعا بسیار فراتر از مسئله حجاب است. قانون می‌گوید که مردم حتی می‌توانند نسبت به دولت و حکومت هم امربه معروف و نهی از منکر کنند.

  • چرا اصل امر‌به‌معروف و نهی‌از‌منکر در جامعه اینقدر مهم است؟

ما می‌دانیم که سیستم نظارتی در همه دستگاه‌های اجرایی کشور ما و در همه کشورهای دنیا به نوعی وجود دارد. امکان ندارد که جایی وجود نداشته باشد. این سیستم نظارتی در کشور ما، در قالب اصل هشتم قانون اساسی، امر‌به‌معروف و نهی‌از‌منکر مردم نسبت به نظام، نظام نسبت به مردم و مردم نسبت به مردم تلقی شده است؛ بحثی نیست که تنها متعلق به کشور ما باشد؛ به‌عنوان مثال، در قانون مجازات فرانسه، قانونی وجود دارد تحت عنوان جرائم علیه عدالت که شامل مواردی است که شهروندی، شاهد وقوع جرمی باشد ولی آن را به مبادی ذی‌ربط یا پلیس گزارش نکند. این شهروند از نظر قانون مجازات فرانسه، مجرم شناخته می‌شود و برایش چندسال حبس و هزاران یورو جریمه درنظر گرفته‌اند. ما از روح حاکم بر این قانون می‌توانیم بفهمیم که قانونگذار در فرانسه، بر نظارت شهروندان در سرنوشت خودشان به‌عنوان یک حق و یک تکلیف اصرار داشته و اگر شهروندی بی‌تفاوت و تماشاچی باشد، درصورتی که جرمی اتفاق بیفتد، دولت او را محکوم خواهد کرد. قانونگذار نمی‌گوید تو برو و مستقیم دخالت بکن؛ چون این را وظیفه پلیس و نهادهای امنیتی می‌داند. در کشور ما ضابطان قضایی هم می‌توانند ورود کنند. ولی در خصوص آحاد مردم، این حس مسئولیت پذیری اجتماعی می‌تواند در حد نوشتار و بیان ظهور و بروز پیدا کند.

  • مثال‌های دیگری هم دال بر مهم بودن چنین اصلی، جدا از اسم و رسمی که به آن می‌شناسیمش، سراغ دارید؟

اگر بخواهیم امربه‌معروف را به‌صورت جهانی مطرح کنیم، بحث نظارت، بی‌تفاوت نبودن، مسئولیت‌پذیری و تفکر انتقادی پیش می‌آید. سازمان جهانی بهداشت چند سالی است که به نوعی دارد امربه‌معروف را به‌صورت تفکر انتقادی و یکی از مهارت‌های ده‌گانه زندگی مطرح می‌کند. در آلمان موضوع امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر کشورهای اسلامی، تقریبا تحت عنوان شهامت مدنی مطرح می‌شود و بالا‌ترین درجه و نشان را به خانواده کسی اعطا می‌کنند که در راه نشان دادن شهامت مدنی خودش قربانی شده یا به‌خود فرد اگر در این راه مجروح شده باشد.

  • اگر چنین اصلی، تضعیف شده یا فراموش شود، چه تبعاتی برای جامعه خواهد داشت؟

مهم‌ترین این تبعات، آن است که شاهد رشد جرائم و منکرات خواهیم بود. از سوی دیگر، شاهد کاهش معروف‌‌ها نیز خواهیم بود. از همه اینها بد‌تر، اینکه شاهد خواهیم بود که منکر به معروف و معروف به منکر تبدیل شود؛ که در این صورت، تغییر چنین جامعه‌ای، کار بسیار مشکلی خواهد بود.

  • اتفاقی که در طول تاریخ چند باری افتاده و منجر به تغییر ماهوی جامعه اسلامی شده است؟ چیزی شبیه به زمان امویان و…

بله، اگر غفلت شود، چنین اتفاقی خواهد افتاد که شوربختانه تغییر چنین جامعه‌ای، همراه با هزینه‌های فراوان خواهد بود.

  • الان شاهدیم که ظاهرا امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر، دغدغه عمومی مردم نیست؛ مثلا ممکن است کسی پشت چراغ قرمز بایستد، اما چون دیگران از این چراغ عبور می‌کنند، کمی احساس خجالت بکند. چطور می‌شود این اصل را، تبدیل به دغدغه‌ای عمومی و فرهنگی غالب کرد؟

خوشبختانه در ماده ۱۰ قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر که مجلس شورای اسلامی به تصویب رساند، آمده است که «وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان بسیج مستضعفین، شهرداری‌‌ها و سایر نهاد‌‌ها و دستگاه‌های فرهنگی مکلفند شرایط اقامه امربه‌معروف و نهی از منکر و بالا بردن سطح آگاهی‌های عمومی در این خصوص را از طریق آموزش و اطلاع‌رسانی فراهم کنند». دیگر هیچ توضیحی نمی‌دهم؛ چون کاملاً روشن است.

  • این روزها شاهدیم که روابط خانوادگی، کمی متزلزل شده، آن هم به واسطه تأثیرگیری از سبک زندگی مسمومی که از طریق ماهواره و اینترنت و غالب رسانه‌‌ها در حال انتقال است؛ یک جورهایی فاصله اعضای خانواده از هم بیشتر شده و نسبت به هم بی‌تفاوت‌تر شده‌اند. با این توضیحات، آیا امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر، جایی در خانواده‌‌ها دارد؟ و آیا می‌تواند بنیان خانواده‌‌ها را مستحکم‌تر کند؟

بله، مطمئنا چنین است. اتفاقا ما معتقدیم که امربه‌معروف و نهی از منکر باید از خانواده شروع شود.

چون که اثرگذاری آن بیشتر خواهد بود. پدر و مادر، به‌عنوان افرادی که مسئولیت و تکلیف اولیه نسبت به تربیت فرزندان نیکو و شایسته دارند، باید نسبت به عملیاتی کردن این اصل اقدام کنند. البته صرفا نباید انتظار داشت که همه این کار را هم فقط پدرها و مادرها به دوش بکشند. اقوامی همچون عمه و خاله و دایی و عمو و دیگران هم باید در این امر دخالت داشته باشند. همچنین معلمان و دیگر دست‌اندرکاران هم باید در این امر دخالت کنند تا روحیه مسئولیت‌پذیری را در کودکان و نوجوانان فراهم آورند؛ هم مسئولیت‌پذیری فردی و هم مسئولیت پذیری اجتماعی.

  • و نکته پایانی؟

فقط این نکته را عرض کنم که برای رشد معروف‌‌ها و کاهش منکرها، راهکارهای فراوانی وجود دارد و بخشی از آن‌ها هم دارد اجرایی می‌شود. طبیعی است که هیچ کدام از آن‌ها را انکار نمی‌کنیم؛ از اقدامات دستگاه‌های امنیتی و فرهنگی گرفته تا دیگر کارهایی که صورت می‌گیرد. اما ما معتقدیم که به قول رهبر معظم انقلاب، یکی از نوترین، شیرین‌ترین و مؤثرترین راهکارهای اثربخش اجتماعی برای رشد معروف‌‌ها و کاهش منکرها، اصل امربه‌معروف و نهی از منکر است؛ ضمن اینکه هیچ کدام از راهکارهای دیگر را نفی نمی‌کنیم، اما پافشاری زیادی برای اجرای این اصل داریم.

  • اصلی که آداب خودش را دارد

نکته‌هایی کاربردی درباره احکام امر به معروف و نهی از منکر

برای امر به معروف و نهی از منکر کردن، نخستین قدم علم داشتن است. به چه چیزی؟ به موضوعی که داریم نسبت به آن امر یا نهی انجام می‌دهیم و بعد، نسبت به نحوه امر به معروف و نهی از منکر کردن. این دانایی، ابتدای راه و کاملا لازم و واجب است. بخش‌هایی از احکام مربوط به این اصل اساسی اسلام را مرور می‌کنیم.

امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

کارهایی وجود دارند که خوب و پسندیده‌اند و کارهایی هستند که از نظر اسلام، زشت و حرام تلقی می‌شوند. دعوت مردم به معروف، یعنی دعوت آن‌ها به کارهایی که از نظر اسلام خوب و پسندیده است و نهی مردم از منکر، یعنی نهی آن‌ها از کارهایی که اسلام، آن‌ها را زشت می‌شمارد.

واجب یا مستحب؟

این اصل، جزو اصول بسیار مهم و بزرگ بوده و وجوب آن براساس نظر تمامی مراجع تقلید حتمی است و چنان مهم انگاشته شده که طبق روایات، دیگر اعمال در مقایسه با آن، قطره‌ای در مقابل دریا دانسته شده‌اند.

جا و مکان می‌شناسد؟

اگر شرایط امر به معروف و نهی از منکر فراهم شود، نه جا می‌شناسد، نه شخصیت و نه مکان خاصی. هر کسی در هر جایی باید آن را انجام دهد. دانشگاه و غیردانشگاه، اداره و غیراداره‌و… برنمی‌دارد.

شرایط امر به معروف و نهی منکر کدام‌‌ها هستند؟

برای امر به معروف و نهی از منکر، باید ۴شرط موجود باشد که اگر نباشند، نیازی به انجام آن نیست. نخستین شرط، شناخت معروف و منکر و علم به واجب یا حرام بودن کاری است چون اگر این علم وجود نداشته باشد، ممکن است نتیجه عکس بگیرید. دومین شرط، احتمال تأثیر است. قاعدتا وقتی که عده‌ای اراذل و اوباش در جایی ایستاده‌اند و همه روزه هم‌‌ همانجا هستند و مزاحمت ایجاد می‌کنند، شاید نهی از منکر لسانی شما اثری نخواهد داشت و باید به مراجع قانونی و انتظامی اطلاع دهید که البته این کار هم نوعی نهی از منکر است. شرط سوم این است که شما اصرار بر گناه را ببینید. اگر کسی فقط یک‌بار عمل خلافی را انجام داده، شاید بعدا توبه کرده یا متنبه شده و نهی از منکر شما، موضوعیت نداشته باشد. و شرط آخر، نداشتن مفسده در امر به معروف و نهی از منکر است؛ مثل اینکه ضرر جدی به‌خود فرد یا دیگری وارد نشود.

مراحل امر به معروف و نهی از منکر

۳مرحله دارد؛ قلبی، لسانی و عملی. در مرحله اول، شما قلبا باید از ترک معروف و انجام منکر، ناراحت باشید. در حقیقت مکلف باید رضایت قلبی خود را نسبت به معروف و تنفر و انزجار درونی خود را نسبت به منکر آشکار سازد. چطوری؟ شما می‌توانید با تبسم و لبخند و روی گشاده برخورد کردن، چشم فرو بستن، خیره شدن، به روی دست زدن، دندان به لب گرفتن، با دست یا سر اشاره کردن، سلام نکردن، رو گرداندن، صحبت را قطع کردن، قهر و ترک معاشرت کردن این مرحله را انجام بدهید. البته اگر کارهای خفیف‌تر منجر به تأثیربخشی می‌شود، نیاز به انجام کارهای شدید‌تر نیست. مرحله لسانی (زبانی) هم که از نامش مشخص است؛ مکلف باید با گفتن از طرف بخواهد از منکر دست بردارد و معروف را انجام دهد. مرحله عملی هم، یعنی با به کار گیری اعمال قدرت این کار را انجام دهید که چون نکات خاص خودش را دارد، باید با کار‌شناسان دینی مشورت کنید. البته در زمان حکومت اسلامی، این مرحله در جامعه به نیروهای امنیتی و انتظامی و قضایی سپرده می‌شود. در جریان باشید که اگر در هر یک از مراحل امر به معروف و نهی از منکر، به مقصود رسیدید، مجاز به اعمال مرحله بعد نیستید.