گفت‌وگوی ایسنا با معاون‌ایرانی ‌مرکزJPLناسا‌

سازمان فضایی آمریکا (ناسا)، حدود دو هفته پیش (۲۵ دی ماه) در پایان یکی از هیجان انگیزترین ماموریت‌های خود موسوم به «استارداست»، کپسولی حاوی غبارهای بین ستاره‌یی و ذرات جمع آوری شده از یک دنباله‌دار را که دو سال قبل در ۳/۲ میلیارد کیلومتری زمین با آن ملاقات کرده بود، به زمین منتقل کرد.



به گزارش خبرنگار «علمی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، کپسول حاوی ذرات در حدود ساعت ۲ بامداد روز یکشنبه (۲۵ دی ماه) به وقت غرب آمریکا ــ حدود ۱۳:۲۰ به وقت ایران – پس از سفری هفت ساله در فضای میان سیاره‌یی منظومه شمسی – در نزدیکی جو زمین رها شد و تحت تاثیر جاذبه زمین با سرعت خیره کننده ۲۹ هزار مایل در ساعت – که بالاترین سرعت برای یک جسم دست ساز بشر در عبور از جو بوده است – به زمین وارد شد و دقایقی بعد، چترهای اولیه و اصلی خود را گشود و طبق برنامه‌ریزی صورت گرفته، به آرامی در بیابانی در ایالت «یوتا» در غرب آمریکا به زمین نشست .


هدف اصلی این ماموریت فضایی، دستیابی به ذرات یک دنباله دار بود تا بتوان با بررسی دقیق ترکیبات آن که گفته می‌شود طی میلیاردها سال بدون تغییر باقی مانده است، در آزمایشگاه‌های زمین به یافته‌های با ارزشی درباره نحوه تشکیل منظومه شمسی دست یافت.



گروه «علمی – پژوهشی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) با توجه به اهمیت این ماموریت فضایی در گفت‌وگو با دکتر فیروز نادری، دانشمند برجسته ایرانی و معاون مرکز فضایی JPL (آزمایشگاه پیشرانش جت) ناسا ــ که برنامه‌ریزی و اجرای ماموریت «استارداست» (Stardust) توسط دانشمندان آن صورت گرفته – از اهداف و دستاوردهای متصور از این ماموریت، مراحل مختلف آن، نحوه جمع آوری غبارهای ستاره‌یی و ذرات دنباله‌دار، کنترل فضاپیما، نحوه فرود کپسول و وضعیت فعلی آن و روند مطالعات بر روی این نمونه‌های فضایی پرسیده است.



ماموریت استثنایی مریخ‌نوردان دوقلوی «روح» و «فرصت» ــ‌ که زمستان ۸۲ برای ماموریتی ۹۰ روزه در سطح سیاره سرخ فرود آمدند و با سخت جانی مثال زدنی و پایداری دور از انتظار، هفته پیش، دومین سال فعالیت خود در مریخ را پشت سر گذاشتند – از موضوعات دیگری بود که در سالگرد فرود مریخ نورد «فرصت» در گفت‌وگو با مدیر سابق ماموریت‌های مریخ آژانس فضایی آمریکا (ناسا)، مطرح شد.


به گزارش ایسنا، دکتر فیروز نادری که در حال حاضر به عنوان یکی از مدیران ارشد سازمان فضایی ناسا، نقشی کلیدی در تعیین راهبردها و نظارت بر کل طرح‌ها و ماموریت‌های یکی از مهمترین مراکز فضایی این سازمان بر عهده دارد، در سال ۱۳۲۵ در شیراز متولد شده و تحصیلات ابتدایی و متوسطه‌اش را در شیراز و تهران گذرانده است.


وی در سال ۱۹۶۴ به آمریکا رفته و تحصیلات خود را تا مقطع دکتری مهندسی الکترونیک در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی پی گرفت.


دکتر نادری، پس از پایان تحصیل به کشور بازگشت و ضمن گذراندن خدمت سربازی، مدتی در مرکز «سنجش از دور ایران» فعالیت کرد.


وی از حدود ۲۶ سال پیش همکاری خود را با ناسا آغاز کرد و در این مدت مشاغل فنی و مدیریتی متعددی را در زمینه ماهواره‌های مخابراتی متحرک، رادارهای سنجش از دور، رصدخانه‌های تحقیقاتی اختر فیزیک و اکتشاف مریخ و سایر اجرام منظومه شمسی برعهده داشت.



دکتر نادری، فروردین ماه ۱۳۷۹ در شرایطی که چندین ماموریت متوالی ناسا در پرتاب فضاپیما به سوی مریخ با شکست مواجه شده بود، به مدیریت برنامه‌های اکتشافات مریخ منصوب شد و توانست طی حدود چهار سال، سه ماموریت مهم از جمله پرتاب دو کاوشگر مریخ‌نورد «روح» و «فرصت» را با موفقیت اجرا کند.



این دانشمند ایرانی در پی این موفقیت درخشان، در اسفند ماه سال گذشته به سمت معاون و مدیر ارشد برنامه‌ریزی مرکز JPL (آزمایشگاه پیشرانش جت) – از مهمترین مراکز فضایی ناسا – منصوب شده و در سمت جدید به عنوان مسئول طراحی برنامه‌ها و راهبردهای مرکز، تجاربش در ماموریت‌های مریخ را در مطالعه سایر بخش‌های جهان از زمین تا کهکشان‌های دور به کار بسته است.


وی همچنین مسئولیت طراحی چشم‌انداز راهبردی پنج تا ۲۰ ساله JPL را برعهده دارد.


دکتر نادری در نزدیک به سه دهه همکاری مستمر با ناسا، به دلیل عملکرد درخشان علمی و مدیریتی به دریافت عالی‌ترین نشان علمی این سازمان (the Distinguished Service Medal) و نشان‌های متعدد دیگر از جمله نشان فن‌آوری فضایی Hall of Fame، جایزه Aviation Week 2004 Aerospace، نشان افتخار Ellis Island سال ۲۰۰۵ – به دلیل همکاری‌های گسترده علمی که به غنی‌تر شدن فهم جامعه منجر شده – و … موفق شده است.


ماموریت «استارداست»، نگاهی به گذشته منظومه ما


دکتر فیروز نادری در گفت‌و‌گوی تلفنی با خبرنگار ایسنا در تبیین اهداف ماموریت فضایی «استارداست» که حدود دو هفته پیش با موفقیت به پایان رسید، به اهمیت مطالعه دنباله‌دارها و نقش آن در پی بردن به اسرار تشکیل منظومه شمسی اشاره کرد و گفت: در جهان ۱۰۰ میلیارد کهکشان همانند کهکشهان راه شیری وجود دارد که در هر کهکشان ۱۰۰ میلیارد ستاره همچون خورشید ما وجود دارد که در فضای بین این میلیاردها ستاره معمولا خلاء است ولی در جاهایی، غبارهایی که تقریبا همگی از هیدروژن تشکیل شده‌اند، وجود دارد که کارخانه ساخت خورشید‌ها (ستارگان) هستند. خورشید ما نیز زمانی از این غبارهای هیدروژنی ایجاد شده است.


وی خاطرنشان کرد: بین این غبارها ذراتی موسوم به «غبار ستاره‌یی» وجود دارد که بافت آنها اغلب از آهن، کربن و سیلیکن بوده و ابعاد آنها حدود ۰۱/۰ میلیمتر است.


ستارگانی نظیر خورشید ما که از این غبارها به وجود می‌آیند، درست مثل ما زندگی محدودی دارند و روزی از بین می‌روند ولی عمرشان مقداری طولانی‌تر از ماست؛ مثلا خورشید ما که حدود ۱۰ میلیارد سال عمر می‌کند که حدود ۵/۴ میلیارد سال آن سپری شده است.


دکتر نادری تصریح کرد: یکی از اجرامی که به دور خورشید می‌چرخند، دنباله‌دارها (شهاب‌های دنباله دار) هستند که حالتی مشابه یک گلوله برفی گل آلود دارند و بر عکس سیارات که در مداری دایره‌یی شکل به دور خورشید می‌گردند مدارهایی بسیار بیضی گون دارند که برخی آنها مثلا هر ۱۰۰ هزار سال یک بار دور خورشید می‌چرخند.


دکتر نادری خاطر نشان کرد: زمانی که دنباله‌دارها از خورشید دور هستند، حالت جامد و یخ زده دارند و زمانی که به خورشید نزدیک می‌شوند مقداری از مایعات سطح آنها بخار شده و بر اثر بادهای خورشیدی در فضا پخش می‌شود که دنباله نورانی آنها را تشکیل می‌دهد.


علت علاقه ما به بررسی دنباله‌دارها این است که به عقیده برخی دانشمندان زمانی که زمین در ۵/۴ میلیارد سال پیش ــ تقریبا همزمان با خورشید ــ به وجود آمده، بر اثر بمباران شدن توسط دنباله‌دارها دریاها به وجود آمدند یعنی آب به وسیله آنها به زمین آمده و احتمال دارد مولکو‌ل‌های اولیه حیات نظیر آمینواسیدها نیز توسط همین دنباله‌دارها به زمین آمده باشند.


وی افزود: از سوی دیگر، به دلیل حالت یخ زده دنباله‌دارها که همانند زمین دستخوش پدیده‌هایی نظیر آتشفشان نشده‌اند، بافت اولیه آنها که همان مواد تشکیل دهنده خورشید و منظومه شمسی است، تقریبا محفوظ مانده است؛ بنابراین، اگر بتوانیم بافت آنها را شناسایی کنیم، می‌توانیم به مواد اولیه تشکیل دهنده منظومه شمسی در ۵/۴ میلیارد سال پیش پی ببریم.


چرا «ویلد -۲»؟


مدیر ارشد سازمان فضایی آمریکا (ناسا) درباره علت انتخاب دنباله‌دار «ویلد-۲» (Wild-2‌) به عنوان هدف فضاپیمای «استارداست» گفت: علت خاصی برای انتخاب این دنباله‌دار از بین صدها هزار دنباله‌دار موجود نبود و دلیل پرتاب فضاپیما به سوی «ویلد-۲» صرفا موقعیت مناسب آن با توجه به زمان پرتاب فضاپیما در سال ۱۹۹۹ بود و اساسا هدف ماموریت بررسی ذرات به دست آمده از یک دنباله‌دار به منظور پی بردن به بافت منظومه شمسی و خورشید در ۵/۴ میلیارد سال پیش بود.


دکتر نادری در گفت‌و‌گو با ایسنا تاکید کرد: دستیابی به این قبیل اطلاعات با بررسی شهاب سنگ‌های سقوط کرده بر زمین وجود ندارد چرا که به دلیل اصطحکاک و حرارت شدید ناشی از برخورد با جو زمین، ماهیت شیمیایی شهاب سنگ‌ها تا حد زیادی تغییر می‌کند؛ بنابراین تنها راه مناسب برای دست یافتن به حالت اولیه و عادی آنها، گرفتن مقداری از ذرات موجود در دنباله آنهاست که در واقع جامدات سطح دنباله‌دار هستند که در نزدیکی خورشید آب شده و دنباله شهاب را تشکیل داده‌اند.


چگونه یک دنباله‌دار را به زمین آوردیم؟


این دانشگر برجسته ایرانی خاطر نشان کرد: طی ماموریت‌ استارداست، فضاپیما در فاصله حدود ۱۵۰ کیلومتری هسته «ویلد -۲» از دنباله آن عبور کرد و به وسیله ابزاری مشابه راکت تنیس که پوششی نازک از «آیروژل» ــ سبک‌ترین جسم جامد از جنس دی اکسید سیلیکون ــ بر روی آن کشیده شده بود، مقداری از ذرات بسیار ریز دنباله‌دار را که بزرگترین آن ممکن است یک میلی‌متر باشد، جذب کرد. این ذرات پس از جمع آوری درون کپسول کوچک و ایمنی قرار گرفت تا در نهایت ۲۵ دی ماه رسید.


وی افزود: بر اساس تخمین‌های اولیه این کپسول حاوی نزدیک به یک میلیون ذره کوچک است که طی چند سال آینده بین دانشمندان سراسر جهان توزیع می‌شود تا در آزمایشگاه‌های پیشرفته خود آنها را تجزیه و تحلیل کنند تا اطلاعات دقیقی از ماهیت دنباله‌دارها به دست آوریم.


دکتر نادری با اشاره به این که قبل از این هم فضاپیماهایی به سمت دنباله دارها فرستاده شده‌اند که با استفاده از دوربین‌ها و ابزارهای طیف سنجی و سنجش دور اطلاعات و تصاویری را از این دنباله‌دارها به زمین فرستاده‌اند، تصریح کرد: انجام چنین بررسی‌هایی در فضا بسیار محدود است و بهترین راه آوردن مقداری از ذرات دنباله‌دارها به آزمایشگاه‌های مجهز زمین است که اولین بار با اجرای ماموریت «استارداست» امکان‌پذیر شده است.


وی درباره نحوه ناوبری فضاپیمای «استارداست» و میزان دقت به کار رفته در هدایت آن به مقصد به ایسنا، گفت: این بخش از ماموریت، حداقل در مقایسه با ماموریت «برخورد عمیق» که در جولای گذشته انجام شد و طی آن برخوردگری را به سوی هسته یک دنباله‌دار فرستادیم، کار ساده‌ای بود چون دنباله شهاب‌ها معمولا ده‌ها هزار کیلومتر ادامه دارد.


هدف از ماموریت «برخورد عمیق» اصابت یک برخوردگر به هسته دنباله‌دار «تمپل» بود تا از غبارات برخاسته از آن تصویربرداری کنیم تا بتوانیم به ماهیت هسته دنباله‌دار پی ببریم. در واقع دقت آن ماموریت بی‌سابقه مثل آن بود که کسی تیری را شلیک کند و به کسی دیگری بگوییم که تیری را به سمت آن شلیک کند.


وی درباره سرعت شهاب سنگ «ویلد-۲» و فضاپیمای «استارداست» در زمان ملاقات آنها و مدت زمان آن گفت: مدت زمان ملاقات بسیار کوتاه بود و ذرات با سرعت فوق‌العاده زیاد به «ایروژل» برخورد کردند. در ماموریت «برخورد عمیق»، دنباله‌دار با سرعتی حدود ۳۰ هزار کیلومتر بر ساعت حرکت می‌کرد و ما فضاپیما را که با سرعت ۲۰ هزار کیلومتر در ساعت حرکت می‌کرد در مدار آن قرار دادیم. در حقیقت به جای این که برخوردگر را به دنبله‌دار بزنیم کاری کردیم که دنباله‌دار به ابزار ما برخورد کند که با توجه به اختلاف سرعت آنها، سرعت برخورد حدود ۱۰ هزار کیلومتر بر ساعت بود. اختلاف سرعت ماموریت اخیر را دقیقا نمی‌دانم ولی باید چندین هزار کیلومتر در ساعت بوده باشد.



دکتر نادری در پاسخ به خبرنگار ایسنا که از امکان اصلاح مسیر فضاپیمای «استارداست» در صورت انحراف احتمالی و عدم ملاقات آن با دنباله‌دار در زمان تعیین شده پرسیده بود، اظهار داشت: در صورت بروز این مساله، اصلاح آن احتمالا بسیار مشکل بود چون فضاپیما را طوری تنظیم کرده بودیم که اگر در آن ماه به خصوص در سال ۱۹۹۹ آن پرتاب کرده و در مسیر خاصی قرار دهیم دقیقا در زمان خاصی با مدار دنباله‌دار تلاقی کند و این طور نبود که اگر شانس ملاقات را از دست می دادیم دور زده و چند ماه بعد، جای دیگری این ملاقات را انجام دهیم.


به خصوص شهاب «ویلد-۲» که مدار نسبتا کوتاهی به سایر دنباله‌دارها دارد و در اوج خود نهایتا تا فراسوی مدار مشتری(۱۰ برابر فاصله زمین تا خورشید ) دور می‌شود و هر بار که به خورشید می‌رسد، ۱/۰ مواد آن ذوب می‌شود بنابراین تا حدود ۱۰ هزار سال دیگر کل مواد آن از بین می‌رود و تنها هسته‌ای از آن بر جای می‌ماند.


«ویلد – ۲» تنها هدف «استارداست» نبود


مدیر برنامه‌ریزی آزمایشگاه پیشرانش جهت (JPL) ناسا در ادامه خاطر نشان کرد: ماموریت هفت ساله «استارداست» اگر چه با هدف جمع‌آوری و انتقال ذرات دنباله‌دار «ویلد-۲» به زمین طراحی شده بود ولی ماموریت‌های دیگری هم طی آن انجام شد که یکی از آنها جمع آوری ذرات «استارداست» (غبارهای بین ستاره‌یی) بود که در حال حاضر جریانی از آنها در حال عبور از منظومه شمسی است.


فضاپیمای «استارداست» در سال ۲۰۰۰ ملاقاتی با این جریان غبار داشت که طی آن مقداری از آن ذرات را جذب کرد؛ بنابراین ذراتی که با کپسول فضاپیما به زمین برگشته است شامل ذرات دنباله‌دار و ذرات «استارداست» است که در فضای بین ستاره‌ها در کهکشهان ما پراکنده هستند.


وی درباره اهمیت مطالعه ذرات «استارداست» گفت: این ذرات در واقع پیش از تشکیل منظومه شمسی به وجود آمده‌اند. اگر در کهکشهان‌ها کارخانه‌ای باشد که خورشید (ستاره) می‌سازد، غبارهای هیدروژنی هستند که ذرات «استارداست» در آنها معلق هستند. تمام خورشیدها روزی از بین می‌روند و در نهایت آنچه در مرکزشان بوده در فضا پخش می‌شود که مقداری از این ذرات که می‌بینیم زمانی در داخل خورشیدهای دیگری به وجود آمده و بعد از مرگ آنها در فضا منتشر شده‌اند. بررسی این ذرات می‌تواند اطلاعات با ارزشی درباره نحوه تشکیل منظومه شمسی در اختیار ما قرار دهد.


معاون برنامه‌ریزی مرکز JPL آژانس فضایی آمریکا خاطر نشان کرد: یکی دیگر از ماموریت‌های فضاپیمای «استارداست» قبل از رسیدن به دنباله‌دار «ویلد-۲» عبور از کنار یک استروید (پاره سنگ‌های منظومه شمسی) و عکس‌برداری از آن بود.


دکتر نادری درباره نحوه کنترل فضاپیما در مدت ماموریت آن به خبرنگار ایسنا گفت: زمانی که مسیر فضاپیماها طراحی می‌شود با توجه به قوانین کپلر و نیوتن این مدارها تا حدودی خودشان تنظیم شده است ولی مقدار نه چندان زیادی سوخت هم در این فضاپیماها قرار می‌دهیم تا بتوان در صورت نیاز با روشن کردن راکت‌های فضاپیما و مصرف مقداری سوخت تا حدی مسیر را تغییر داد.


ورود «کپسول» با سریع‌ترین رکورد عبور از جو


وی درباره نحوه جدا شدن کپسول از فضاپیمای مادر (استارداست) به ایسنا گفت: وقتی فضاپیما به مدار مشخصی رسیده و کپسول را رها کرد، جاذبه زمین آن را به سمت خود کشید. مریخ نوردهای «روح،» و «فرصت» هم که سال ۱۳۸۲ به سمت سیاره سرخ پرتاب شدند، عمده مسیر را با سرعتی نزدیک به شش هزار مایل در ساعت حرکت کردند و در نزدیکی مریخ که مریخ نوردها را رها کردیم، تحت تاثیر جاذبه مریخ به شدت به طرف آن کشیده شدند.


دکتر نادری درباره مرحله پایانی ماموریت «استارداست» گفت: کپسول حاوی ذرات روز یکشنبه ۲۵ دی ماه ساعت ۲ و ۱۲ دقیقه صبح به وقت محلی ــ به زمین برگشت. از آنجا که تعیین محل دقیق فرود کپسول امکان پذیر نیست، ترجیحا این قبیل محموله‌ها را در مناطقی که به شعاع ۲۰،۳۰ کیلومتر غیر مسکونی باشد فرود می‌آوریم.


منطقه تعیین شده برای فرود کپسول «استارداست» در یکی از ایالات غربی آمریکا ــ‌ یوتاــ بود که جمعیت کمی داشته و صحراهای غیر مسکونی زیادی دارد. زمانی که کپسول وارد فضای کره زمین شد، سریع‌ترین ابزار ساخت بشر بود که از جو عبور کرد.


وی با اشاره به این که فضاپیماهای سرنشین‌دار «آپولو» که از ماه بر می‌گشتند با سرعتی حدود ۲۵ هزار مایل در ساعت از جو عبور می‌کردند، خاطرنشان کرد: کپسول «استارداست» با سرعت ۲۹ هزار مایل در ساعت از جو عبور کرد.


مدیر سابق ماموریت‌های مریخ ناسا افزود: مریخ نوردهای «روح» و «فرصت» هم با سرعت ۱۲ هزار مایل در ساعت وارد جو مریخ شدند که حدود ۵/۲ برابر کمتر از کپسول «استارداست» بود. البته جو زمین حدود ۱۰۰ برابر غلیظتر از جو مریخ است؛ بنابراین به دلیل اصطکاک بالا کاهش سرعت سفینه پس از ورود به جو زمین بسیار ساده‌تر از مریخ است. در ماموریت مریخ نوردها کاهش سرعت آنها در هنگام فرود که جو فوق‌العاده رقیق دارد بسیار مشکل بود.


این مدیر ارشد ناسا تصریح کرد: به دلیل سرعت فوق‌العاده زیاد کپسول در هنگام عبور از جو، دما در جلوی آن به حدود ۵ هزار درجه سانتیگراد رسید که البته برای پیشگیری از سوختن کپسول سپر حرارتی در آن تعبیه شده بود. در تصاویر گرفته شده، کپسول در هنگام عبور از جو به صورت دایره‌ای نورانی دیده می‌شود که دنباله‌ای هم دارد که نشان دهنده مسیر حرکت آن در آسمان طی عکس برداری است.


به گفته وی، در هنگام فرود کپسول، مقدار زیادی از سرعت آن توسط جو گرفته شد و در فاصله حدود ۳۰ کیلومتری زمین چتر کوچک و در ارتفاع سه کیلومتری چتر اصلی کپسول باز شد و در نهایت با سرعتی حدود ۱۵ کیلومتر در ساعت بر زمین فرود آمد. یعنی سرعت آن را از حدود ۵۰ هزار کیلومتر در ساعت به ۱۵ کیلومتر در ساعت کاهش دادیم.


ذرات «استارداست» مهمان اتاق‌هایی هزار برابر تمیزتر از اتاق جراحی


دکتر نادری اضافه کرد: پس از فرود کپسول کارشناسان ناسا با هلی‌کوپتر به محل رفتند و آن را به آزمایشگاهی در مرکز فضایی «جانسون» در شهر «هوستون» تگزاس منتقل کردند.


این مرکز یکی از ۱۰ مرکز آژانس فضایی آمریکا (ناسا) است که هر محموله‌ای که از خارج جو ــ چه از ماه، چه از دنباله‌دارها و چه در آینده از مریخ – به زمین بر می‌گردانیم، اول به این مرکز منتقل می‌شود.


این مرکز دارای اتاق‌های ویژه‌ای است که صدها برابر تمیزتر از اتاق‌های جراحی هستند تا وقتی محموله‌های فضایی را باز می‌کنیم به هیچ وجه به مواد زمینی آلوده نشود تا در ادامه تحقیقات، این آلودگی‌ها به عنوان مواد منتقل شده از فضا تلقی نشوند.


معاون مرکز JPL آژانس فضایی آمریکا (ناسا) خاطر نشان کرد: البته ذرات محموله کپسول احتمالا مدت بسیار طولانی در مرکز فضایی «هوستون» می‌مانند، همان طور که بیشتر سنگ‌هایی که در ماموریت «آپولو» از ماه به زمین آورده شده، بعد از حدود ۳۵ سال هنوز در آنجا هستند و مقدار کمی از آن به دانشمندان جهان داده شده است.


البته خوبی این قبیل ماموریت‌ها این است که هر چه بیشتر از اجرای آن می‌گذرد با پیشرفت علم و ارتقای تجهیزات و ابزار آزمایشگاهی، امکان تجزیه و تحلیل و استفاده بهتر از این مواد افزایش می‌یابد.


وی تصریح کرد: بررسی ذرات به آن سرعتی که فکر می‌کنید نیست و با توجه به این که نزدیک دو هفته از پایان این ماموریت می‌گذرد حداقل ۵، ۶ ماه طول می‌کشد تا اولین مقاله درباره آنها چاپ شود و بقیه آنها هم به تدریج طی دهها سال آینده منتشر خواهند شد.


توزیع ذرات «استارداست» بین دانشمندان سراسر جهان


دکتر نادری درباره بررسی‌های اولیه که طی چند ماه اخیر روی ذرات «استارداست» انجام خواهد شد، اظهار داشت: معمولا دانشمندی که این پروژه را به صورت اولیه به ناسا پیشنهاد کرده در دسترسی به این ذرات اولویت دارد و پنج، شش ماه اول این ذرات تنها در اختیار این دانشمند و همکارانش است که مسوول طراحی اولیه پروژه بوده‌اند و بعد از آن، ذرات برای مطالعه بین دانشمندان دیگر در دانشگاه‌ها و موسسات مختلف تقسیم می‌شود که الزاما جزو دانشمندان «استارداست» نبوده‌اند.


وی در ادامه درباره میزان و کیفیت ذرات محموله کپسول «استارداست» خاطر نشان کرد: بر اساس حدس اولیه این محموله که حدود یک میلی گرم وزن دارد، حاوی نزدیک به یک میلیون ذره است که اندازه بزرگترین آنها حدود یک میلیمتر است که البته میزان دقیق ذرات با بررسی‌های بعدی مشخص می‌شود.


فضاپیمای مادر «بازنشسته» نمی‌شود



دکتر نادری درباره سرنوشت فضاپیمای مادر پس از رها کردن کپسول به ایسنا گفت: فضاپیمای مادر هنوز در مدار خود در حال حرکت است و مشغول برنامه‌ریزی هستیم که فضاپیمای باقیمانده کاوش‌های دیگری مثلا ملاقاتی با جرم فضایی دیگری داشته باشد؛ البته دیگر نمی‌تواند چیزی را به زمین بیاورد ولی هنوز ابزارهایی روی آن است که می‌تواند مطالعات سنجش از دور انجام دهد. اجرای این طرح مستلزم این است که اجرامی طی هفت، هشت سال آینده در مسیر آن باشند.


«جنسیس»، شکستی نه چندان تلخ


وی درباره ماموریت فضاپیمای «جنسیس» ناسا که با هدف انتقال ذراتی از غبارهای خورشیدی به زمین انجام شد و کپسول حاوی این ذرات شهریور ماه سال گذشته هنگام فرود در صحرای «یوتا» با سرعت فوق‌العاده زیاد به زمین برخورد کرد و دچار آسیب شد به ایسنا گفت: ماموریت «جنسیس» هم تقریبا مشابه ماموریت «استارداست» بود. با توجه به فاصله ۱۰۰ میلیون مایلی (۱۵۰ میلیون کیلومتری) زمین با خورشید، فضاپیمای «جنسیس» به فاصله یک میلیون مایلی زمین پرتاب شد.


فضاپیما طی سه سال به وسیله صفحات خاصی که داشت، مقداری از ذرات جدا شده از خورشید را که با سرعت فوق‌العاده زیاد در فضا حرکت می‌کنند، جذب کرد. هدف از ماموریت این بود که با بررسی این ذرات بافت دقیق خورشید مشخص شود.


وی تصریح کرد: علت بروز مشکل در فرود کپسول «جنسیس» این بود که سوئیچ تعبیه شده در آن که باید در زمانی مشخص روشن می‌شد تا چتر نجات باز شود، درست عمل نکرد و چتر کپسول باز نشد؛ بنابراین به جای این که به آرامی فرود بیاید، با سرعت نزدیک به ۲۰۰ کیلومتر در ساعت به زمین برخورد کرد البته خیلی معجزه شد که کاملا متلاشی نشد. متخصصان ناسا آن را به مرکز فضایی «تگزاس» منتقل کردند و با تمیز کردن صفحات حاوی ذرات خورشیدی به نظر می‌رسد بتوانیم نزدیک به ۷۰ درصد اهداف این ماموریت را محقق کنیم.


طرح بلندپروازانه ناسا برای فرود فضاپیما در سطح یک دنباله‌دار



دکتر فیروز نادری درباره ماموریت‌های بعدی بررسی دنباله‌دارها به ایسنا گفت: یکی دیگر از ماموریت‌های مطالعه دنباله‌دارها، طرح سازمان فضایی اروپا (اسا) است که فضاپیمایی موسوم به «رزتا» را به فضا فرستاده‌اند که حدود ۲۰۱۰ ملاقاتی با یک دنباله‌دار دیگر خواهد داشت و ما هم در آینده قصد داریم فضاپیمایی را به سوی یک دنباله‌دار بفرستیم و ذراتی را از هسته دنباله‌دار به زمین برگردانیم که مستلزم فرود آن در سطح هسته دنباله‌دار و برداشت مقداری از جرم آن است.



البته در حالی که پروژه «استارداست» تنها حدود ۲۰۰ میلیون دلار هزینه در برداشت که به عنوان چنین پروژه‌ای بسیار بسیار کم خرج بود، اگر بخواهیم از سطح دنباله‌دار نمونه‌ای تهیه کنیم، هزینه آن ماموریت حدود ۸۰۰، ۹۰۰ میلیون دلار خواهد بود که البته تکنولوژی آن را هم در حال حاضر نداریم و در تلاشیم که به آن دست پیدا کنیم.


دوقلوهای مریخ‌نورد دوساله شدند


دکتر نادری در گفت‌و‌گوی تلفنی با خبرنگار ایسنا درباره آخرین وضعیت مریخ‌نوردهای دوقلو گفت: دوقلوها را برای یک عمر مفید ۹۰ روزه تنظیم کرده بودیم؛ با این حال این هفته [هفته گذشته] دو سالگی آن‌ها را جشن می‌گیریم. البته احتمالا به تدریج داریم دچار مشکل می‌شویم چون جمعه شب به من خبر دادند که یکی از موتورهای «آپورچونیتی» که حرکت بخش شانه دست ربات را برعهده دارد از دست داده‌ایم و یکی دیگر از موتورهای آن هم قبلا دچار مشکل شده بود.


وی خاطرنشان کرد: همانند هر سیستم الکترومکانیکی دو عامل می‌تواند باعث از کار افتادن این ربات‌ها شود که یکی از کار افتادن موتورهایی است که حرکت چرخ‌ها، دست رباتها و … را برعهده دارند و دیگری آسیب دیدن وسایل الکترونیکی آن‌ها به دلیل تغییرات مداوم درجه حرارت در شب و روز است که باعث انبساط و انقباض این تجهیزات و وسایل الکترونیکی، شکستن لحیم‌های مدارها و قطع جریان الکتریکی می‌شود؛ بنابراین هر یک از این ربات‌ها ممکن است، چند سال دیگر، چند ماه دیگر یا همین فردا از کار بیفتند ولی آنچه که هست این ربات‌ها حدود هشت برابر بیش از زمان پیش‌بینی شده دوام آورده‌اند و با این که هزینه نگه‌داشتن این خودروها در زمین نزدیک به سه میلیون دلار در ماه (۳۶ میلیون دلار در سال) است تا جایی که امکان دارد این ماموریت را ادامه می‌دهیم.


استقرار مدارگرد مریخ تا پایان سال


دکتر نادری تصریح کرد: از آنجا که فکر نمی‌کردیم این ربات‌ها بیش از ۹۰ روز عمر کنند برای این بودجه آمادگی نداشتیم ولی مجبوریم از بودجه سایر ماموریت‌های مریخ بزنیم و تا جایی که بتوانند دوام بیابند به ماموریت آنها ادامه می‌دهیم و در حال حاضر هم یک فضاپیمای دیگر (مدارگرد MRO) در راه است که یکی دو هفته قبل از عید نوروز به مریخ می‌رسد. دوربین‌ها و طیف‌سنج‌های این فضاپیما بسیار قویتر از کاوشگرهای قبلی است. البته این جمعه، جمعه خوبی برای من نبود چون خبر شانه درد آپورچونیتی را به من خبر دادند و بعد تلفن دیگری داشتم که اشکالی در دوربین مدارگرد MRO بروز کرده است که امیدواریم بر طرف شود.


دوقلوهای مریخ‌نورد، محبوب بچه‌های دنیا


دکتر نادری در عین حال به احساس عاطفی که نسبت به مریخ‌نوردها ایجاد شده، اشاره کرد و گفت: شاید یکی از دلایلی که نمی‌گوییم این مریخ‌نوردها ماموریت خود را به پایان برده‌اند و می‌توانیم ارتباط با آنها را قطع کنیم احساسی باشد که نه تنها من و کسانی که روی این پروژه کار کرده‌اند بلکه بسیاری از مردم نسبت به آنها دارند. این مریخ‌نوردها خصوصا برای بچه‌ها دو شخصیت بین‌المللی شده‌اند و مرتبا از سراسر دنیا برای ما ایمیل و نقاشی می‌کشند و آنها را دو کاراکتر زنده تلقی می‌کنند نه ربات‌هایی که از آهن و … ساخته شده است. بهرحال انسان به آنها علاقمند می‌شود ولی آنچه مسلم است آنها عمر مفیدی داشتند، خیلی چیزها به ما یاد دادند و بلاخره روزی مثل بقیه عمرشان به پایان می‌رسد.


دستاورد ماموریت‌های پرهزینه فضایی برای همه مردم دنیا


این مدیر ارشد ناسا که با وجود مشغله فراوان کاری ارتباط بسیار خوبی با رسانه‌ها خصوصا در ایران دارد در ادامه خاطرنشان کرد: من بسیار خوشحالم که می‌بینم به دلیل گسترش اینترنت، دنیا بسیار کوچک شده و علم در دسترس مردم سراسر جهان قرار گرفته است، حتی بعضی وقت‌ها خبرنگارانی از سراسر دنیا به من زنگ می‌زدند و می‌گویند فلان مطلب را درباره ماموریت شما در سایت ناسا خوانده‌ایم و نظر من را می‌پرسند که خودم هنوز به دلیل مشغله کاری فرصت خواندن آن را پیدا نکرده‌ام. این فرصت بسیار خوبی است که با این که هزینه تحقیقات فضایی بسیار سنگین بوده و تنها از عهده چند کشور برمی‌آید ولی نتایج این پروژه‌ها به سرعت در اختیار مردم جهان قرار می‌گیرد و خیلی خوشحالم که می‌بینم جوانان ما در ایران این طور به مباحث علمی علاقه دارند و آنها را پیگیری می‌کنند.


وی افزود: من مرتبا تعداد بسیار زیادی ایمیل از جوانان داخل کشور دریافت می‌کنم که سوالات زیادی می‌کنند و من خیلی متاسفم که به اندازه کافی وقت ندارم که به همه جواب بدهم ولی سعی می‌کنم با سازمان‌های خبری به دلیل انعکاس بالایی که دارند گفت‌و‌گو کنم و مطالب را از طریق آنها در اختیار جوانان قرار دهم.


دکتر نادری در پایان در پاسخ به این سوال که آیا سفری به ایران خواهد داشت، اظهار داشت: من حدود ۴۰ سال است که از ایران خارج شده‌ام و البته در این فاصله حدود سه سال – ۱۹۷۶ تا ۱۹۷۹ – پس از پایان مقطع دکتری که با استفاده از بورس تحصیلی بود به ایران برگشتم ولی حدود ۲۷ سال است که به ایران نیامده‌ام. بسیار دوست دارم زمانی به ایران بیایم که مدارس و دانشگاه‌ها باز باشد و بتوانم از نزدیک با جوانان دیدار کنم زیرا علاقه من بیشتر به همین جوان‌هاست که آینده کشور متعلق به آنها و در گرو تلاش آنهاست.