‌٢٢ محرم سالروز تولد فیزیکدان مسلمان

هزار و ۷۳ سال پیش در چنین روزی در ۲۲ محرم سال ۳۵۴ هجری قمری، ابوعلی حسن ابن هیثم بصری مشهور به « ابن هیثم » ریاضیدان و فیزیکدان برجسته مسلمان در شهر بصره دیده به جهان گشود.


به گزارش سرویس «علمی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) منطقه خراسان، شمار تألیف‌های او را در ریاضی و فیزیک و اخترشناسی، حدود صد کتاب و رساله می‌دانند که متأسفانه قسمت عمده آن‌ها از میان رفته است.


ابن‌هیثم از بزرگترین فیزیکدانان اسلامی است که به خصوص در نورشناسی مقامی ارجمند دارد.


وی در ابتدا در بصره به شغل دیوانی پرداخت؛ سپس برای تکمیل تحصیلات خود به مصر و شام رفت و پس از چندی یکی از بزرگترین و مشهورترین دانشمندان جهان شد. وی در رشته های طب، فیزیک، ریاضیات، هندسه، منطق و نجوم از دانشی بسیار برخوردار شد و در این زمینه ها، تحقیقات و تألیفات پر ارزشی از خود به یادگار گذاشت.


ابن هیثم، در دوران اوج شکوفایی علوم در تمدن اسلامی به سر می برد و از میراث عظیم علمی که بدست دانشمندان برجسته مسلمان بوجود آمده بود کمال بهره را برد.


او پیشرو دانشمندان علوم تجربی است و در نظریات علمی خود به خوبی از استقرار، تمثیل و قیاس استفاده کرده است.


بیهقی او را «بطلمیوس دوم » نامیده و زهد و دین‌داری وی را ستوده است.


مهمترین اثر ابن هیثم، کتاب «المناظر» نام دارد که شامل هفت مقاله درباره خواص نور است. ترجمه لاتینی این کتاب در قرون وسطی، تأثیر عمیقی در دانش غرب نهاد و پیشرفتی گسترده را در علوم تجربی در پی داشت.


این اثر، مورد استفاده «کپلر » ستاره شناس مشهور آلمانی نیز قرار گرفته است. سرانجام این دانشمند بزرگ مسلمان در سال ۴۳۰ هجری قمری در شهر قاهره در گذشت.


*** زندگی‌نامه


ابوعلی حسن‌بن‌حسن (یا حسین) بن الهیثم، فیزیکدان و ریاضیدان و اخترشناس و پزشک عالی قدر اسلامی، به سال ۳۵۴ هجری قمری برابر ۹۶۵ میلادی، در بصره متولد شد. چون به علم شهرت یافت، الحاکم بامرالله علوی خلیفه فاطمی مصر مشتاق دیدار او شد و ابن‌هیثم سفر آغاز کرد. وقتی که به مصر وارد شد، خلیفه تا مسافتی از قاهره در موضعی به نام خندق به استقبالش شتافت.


ابن‌هیثم، پس از اندک توقفی، خواست تا آنچه را درباره‌ آب نیل اندیشیده بود به عمل درآورد. او مدت‌ها در این اندیشه بود که اگر در ناحیه‌ آسوان سدی بسته شود، آب نیل تنظیم شود و از زیادی و کاستی باز ایستد. بدین تصور راه سرچشمه نیل پیش گرفت. چون به آثار باستانی مصر، با آن همه عظمت و صنعت رسید، باخود اندیشید که اگر این کار شدنی بود معماران و مهندسانی آن‌چنان از انجام آن غفلت نمی‌کردند، بنابراین، در عزم او سستی پدید آمد و به قاهره بازگشت.


پس از چندی از خلیفه بیمناک شد و برای این که از خشم او در امان ماند چندی خود را به دیوانگی زد، تا آن‌گاه که الحاکم وفات یافت و او نیز بار دیگر خرد خویش آشکار کرد. ابن‌هیثم در سال ۴۳۰ هجری، برابر ۱۰۳۹ میلادی، در قاهره دیده از جهان فروبست.


گفتاری از ابن هیثم:


من به جست و جوی معدن حقیقت پرداختم و برای رسیدن به آن به انواع نظریه‌ها و باورها و دانش‌های الهی روی آوردم، اما به مطلب چشمگیری نرسیدم و روشی برای به دست آوردن حقیقت و راهی برای دست یافتن به بینش یقینی در آن‌ها نیافتم. در نهایت، متوجه شدم که به حقیقت نخواهم رسید مگر از راه دیدگاه‌هایی که ماده آن‌ها را امور حسی و صورت و شکل آن‌ها را امور عقلانی تشکیل می‌دهد.


کتاب المناظر


المناظر معروف‌ترین اثر ابن‌هیثم است که نسخه‌های خطی متعددی از آن در کتابخانه‌های جهان از جمله کتابخانه استانبول در ترکیه موجود است. ابن هیثم در این کتاب علاوه بر مباحث نورشناختی، هواشناسی، فیزیولوژی و پرسپکتو نقاشی نیز پرداخته است.


به گزارش ایسنا، وی در این کتاب نخستین تعبیر سیستماتیک پدیده‌های فیزیکی از نظر تجربی و ریاضی را مورد بحث قرار داده است.


ابن‌هیثم با این اثر خود بنیان نورشناسی قدیم را که متکی بر کتاب مناظر اقلیدس و آثار علمی ارسطو و کارهای ارشیمدس و بطلمیوس بود، دگرگون کرد و آن را به صورت علم بسیار منظم و مشخصی درآورد. وی بحث کامل ریاضی را با نمونه‌های تصوری عالی فیزیکی و تجربه‌های دقیق با هم ترکیب کرد.


کتاب المناظر ابن‌هیثم در مغرب زمین به نام گنجینه‌ نورشناسی به لاتین ترجمه شد. ریسنر این ترجمه را در سال ۱۵۷۲ میلادی در شهر بال همراه ترجمه‌ای درباره شفق از ابن‌هیثم منتشر کرد. ترجمه لاتین المناظر ابن‌هیثم در اروپا در همه محققانی که در علم نور کار می‌کرده‌اند، از جمله ویتلو ، پکهام ، راجر بیکن و کپلر، در قرن هفدهم مؤثر افتاد.


کشف‌های علمی ابن‌هیثم:


۱) نخستین اصل دینامیک (اینرسی)


ابن هیثم در پژوهش‌های خود دربارهِ حرکت اجرام سماوی و نیز در علم ایست‌شناختی به کشف اصلی در دینامیک نایل آمد که از آن به نام اصل جبر یا اصل لختی(اینرسی) یاد می‌شود و آن چنین است که اگر نقطه‌ای مادی لخت باشد یعنی تحت تأثیر هیچ نیرویی واقع نشود، اگر ساکن است همواره ساکن می‌ماند و اگر در حال حرکت است، حرکتش مستقیم ‌الخط و یکنواخت خواهد بود.


۲) نظریه‌ موجی انتشار نور


ابن‌هیثم می‌نویسد: طرز انتشار نور در محیط شفافی که مجاور با منبع نور می‌باشد این‌طور است که نور از هر یکی از نقاط جسم نورانی به‌طور خطوط مستقیم ولی در امتداد کروی منتشر می‌شود، تا جایی که پایان یابد و دیگر قادر به انتشار نباشد و مقصود از امتداد این است که جزء مجاور منبع نور شبیه به خود جسم نورانی می‌شود و حکم منبع نور را پیدا کند و جزیی که بلافاصله پس از آن قرار گرفته شبیه به جزء اول می‌شود، به همین ترتیب این عمل ادامه دارد تا کم‌کم نور محو شود و یا به جسم کدری جذب گردد.


۳) انتشار نور به خط مستقیم


ابن‌هیثم چنین می‌گوید:« نور به خط مستقیم سیر می‌کند، به شرط این که محیط انتشار همه جا از حیث شفافیت متشابه باشد».


وی حرکت نور را به خط مستقیم چنین تشریح می‌کند: «در خانه تاریکی که فضای آن را غبار و یا دود احاطه کرده است، هر گاه از روزنه در یا سوراخ نور به آن‌جا بتابد ملاحظه‌ می‌شود که نور از آن سوراخ تا محلی که نور افتاده خط مستقیم‌الخط پیدا کرده است.»


۴) تقسیم‌بندی اجسام بر اساس توانایی انتقال نور


ابن‌هیثم چیزها را از نظر تأثیر نور به دو دسته شفاف و کدر تقسیم کرده است. چیزهای کدر، به چیزهایی گفته می‌شود که نور نمی‌تواند از آن‌ها عبور کند مانند چوب و سنگ و …. چیزهای شفاف، به چیزهایی گفته می‌شود که نور از آن‌ها به خوبی عبور می‌کند مانند شیشه و هوا.


۵) تعبیر مکانیکی انعکاس نور


ابن‌هیثم در تعبیر مکانیکی انعکاس نور چنین نوشته است: « همان‌طور که چیزهای طبیعی، اگر از محل مرتفعی ساقط شوند و هنگام سقوط به زمین سختی برخورد کنند بی‌درنگ برمی‌گردند، یا اگر جسمی را پرتاب کنیم و این جسم به دیوار تصادم کند، بی‌درنگ برمی‌گردد، به همین ترتیب نور، وقتی به اجسام صیقلی بتابد، منعکس می‌شود».









منابع:


– مقاله ابن هیثم مرد روش علمی به قلم جعفر آقایانی چاووشی


– مقاله زمینه پیدایش فیزیک کلاسیک به قلم حسین جوادی


– مقاله پیشنهادی برای اسلامی‌سازی دانش به قلم دکتر سید کامون پوری؛ استاد دانشگاه دارالسلام